ĐIỀU TRỊ ĐAU DÂY THẦN KINH DO ZONA
Bs. Nguyễn Phương Trang – Khoa Y học cổ truyền, Bệnh viện Da liễu Hà Nội
- Giới thiệu
Đau dây thần kinh sau zona (postherpetic neuralgia – PHN) là biến chứng mạn tính thường gặp nhất của bệnh zona thần kinh. Tình trạng này được định nghĩa là cơn đau kéo dài trên 3 tháng kể từ khi tổn thương da đã lành. Bệnh nhân thường mô tả cảm giác đau rát bỏng, đau nhói như dao đâm hoặc đau âm ỉ liên tục, kèm theo tăng cảm giác đau khi chạm nhẹ.
Tỷ lệ mắc PHN gia tăng theo tuổi, đặc biệt ở người trên 60. Đây là nguyên nhân hàng đầu làm suy giảm chất lượng cuộc sống của bệnh nhân, gây rối loạn giấc ngủ, lo âu, trầm cảm.
- Cơ chế bệnh sinh
Zona thần kinh do virus varicella-zoster (VZV) gây ra. Sau khi phát ban, VZV gây viêm và phá hủy sợi thần kinh, dẫn đến xơ hóa và rối loạn dẫn truyền. Điều này tạo ra tình trạng:
- Kích thích thần kinh bất thường → tăng cảm giác đau.
- Rối loạn dẫn truyền ở tủy sống và não → tăng nhạy cảm trung ương.
- Kèm theo phản ứng viêm và thiếu máu cục bộ vi mô tại vùng tổn thương
ĐIỀU TRỊ ĐAU DÂY THẦN KINH SAU …
III. Vai trò của châm cứu trong điều trị
Châm cứu được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến cáo là một phương pháp có giá trị trong giảm đau mạn tính, trong đó có đau dây thần kinh sau zona
ĐIỀU TRỊ ĐAU DÂY THẦN KINH SAU …
- Cơ chế tác dụng của châm cứu
- Kích thích thần kinh – nội tiết: tăng tiết endorphin và serotonin, có tác dụng giảm đau nội sinh.
- Điều hòa miễn dịch: làm giảm các cytokine viêm, cải thiện vi tuần hoàn.
- Điều hòa thần kinh trung ương: châm cứu làm thay đổi hoạt động của não bộ và tủy sống trên hình ảnh fMRI, liên quan trực tiếp đến kiểm soát đau.
- Cơ chế tại chỗ: tăng tưới máu vùng tổn thương, hỗ trợ hồi phục thần kinh ngoại vi
- Các kỹ thuật kết hợp
- Điện châm: kích thích bằng dòng điện tần số thấp qua kim châm, tăng hiệu quả giảm đau.
- Thủy châm: tiêm thuốc (B1, B12…) vào huyệt, kéo dài thời gian kích thích.
- Xoa bóp – bấm huyệt: thư giãn cơ, cải thiện tuần hoàn, hỗ trợ giảm đau.
- Chiếu hồng ngoại: giảm đau tại chỗ, thúc đẩy tái tạo mô.
- Hiệu quả điều trị
Các nghiên cứu trong và ngoài nước ghi nhận:
- Tỷ lệ bệnh nhân cải thiện mức độ đau ≥50% sau 2–3 tuần điều trị châm cứu dao động 60–80%.
- Châm cứu giúp cải thiện giấc ngủ, giảm lo âu, nâng cao chất lượng cuộc sống.
- Ít tác dụng phụ, an toàn cho người cao tuổi khi được thực hiện đúng quy trình
Tại Bệnh viện Da liễu Hà Nội, bệnh nhân được điều trị trong giai đoạn lui bệnh (tổn thương da đã đóng vảy và bong), với liệu trình 15–20 ngày. Sau 7–10 ngày, đa số bệnh nhân báo cáo mức độ đau giảm rõ rệt, cải thiện sinh hoạt hàng ngày.
VII. Ưu điểm – nhược điểm
- Ưu điểm:
- Hiệu quả giảm đau rõ rệt, cải thiện giấc ngủ.
- Ít tác dụng phụ, an toàn.
- Chi phí hợp lý, phù hợp nhiều đối tượng.
- Nhược điểm:
- Cần điều trị liên tục nhiều ngày.
- Một số bệnh nhân sợ kim châm hoặc khó tuân thủ liệu trình.
- Hiệu quả phụ thuộc cơ địa, giai đoạn bệnh và tay nghề thầy thuốc.
VIII. Khuyến cáo
Châm cứu là phương pháp an toàn, hiệu quả trong điều trị đau dây thần kinh sau zona, đặc biệt khi kết hợp với thuốc kháng virus và giảm đau theo y học hiện đại. Tuy nhiên, bệnh nhân cần tuân thủ phác đồ điều trị tại cơ sở y tế chuyên khoa, tránh tự ý điều trị tại nhà.
Tài liệu tham khảo:
- World Health Organization. WHO Standard Acupuncture Point Locations in the Western Pacific Region. Manila: WHO Regional Office; 2008.
- Johnson RW, Rice AS. Postherpetic neuralgia. N Engl J Med. 2014;371(16):1526–33.
- Lee SH, Lim SM. Acupuncture for postherpetic neuralgia: a systematic review and meta-analysis. Pain Med. 2016;17(5):751–9.
- Zhao XF, Hu HT, Li JS, et al. Is acupuncture effective for pain relief after herpes zoster? A systematic review and meta-analysis. Pain Physician. 2017;20(6):E841–54.
- Xu Y, et al. Acupuncture for postherpetic neuralgia: evidence mapping of systematic reviews. Front Pain Res. 2022;3:926023.
- Trịnh Thị Diệu Thường, Nguyễn Văn Đàn. Bệnh học và điều trị Thần kinh kết hợp Đông Tây y. NXB Y học, 2021: 220–240.
- Nguyễn Tài Thu. Châm cứu học. NXB Y học; 2006.
